Od pewnego czasu duża część naszego społeczeństwa zaangażowana jest w trwający strajk nauczycieli. Jeżeli jesteśmy w naszej firmie odpowiedzialne za kalkulację wynagrodzeń, to bez względu na to, czy jesteśmy po jednej czy po drugiej stronie, w jakiś sposób musimy rozliczyć pracowników uczestniczących w strajku.

Czym jest strajk?

Strajk polega na zbiorowym powstrzymywaniu się pracowników od wykonywania pracy w celu rozwiązania sporu dotyczącego warunków pracy, płac lub świadczeń socjalnych oraz praw i wolności związkowych pracowników lub innych grup, którym przysługuje prawo zrzeszania się w związkach zawodowych.

Strajk jest środkiem ostatecznym i nie może być ogłoszony bez uprzedniego wyczerpania możliwości rozwiązania sporu według zasad określonych w ustawie z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych.

Strajk może być zorganizowany bez zachowania tych zasad, jeżeli bezprawne działanie pracodawcy uniemożliwiło przeprowadzenie rokowań lub mediacji, a także w wypadku, gdy pracodawca rozwiązał stosunek pracy z prowadzącym spór działaczem związkowym.

Niedopuszczalne jest jednak zaprzestanie pracy w wyniku akcji strajkowych na stanowiskach pracy, urządzeniach i instalacjach, na których zaniechanie pracy zagraża życiu i zdrowiu ludzkiemu lub bezpieczeństwu państwa.

Strajk zakładowy ogłasza organizacja związkowa po uzyskaniu zgody większości głosujących pracowników, jeżeli w głosowaniu wzięło udział co najmniej 50% pracowników zakładu pracy. Ogłoszenie strajku powinno nastąpić co najmniej na 5 dni przed jego rozpoczęciem.

Czy zachowujemy prawa pracownicze uczestnicząc w strajku?

Udział pracownika w strajku zorganizowanym zgodnie z przepisami ustawy nie stanowi naruszenia obowiązków pracowniczych. W okresie strajku zorganizowanego zgodnie z przepisami ustawy pracownik zachowuje prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego oraz uprawnień ze stosunku pracy, z wyjątkiem prawa do wynagrodzenia. Okres przerwy w wykonywaniu pracy wlicza się do okresu zatrudnienia w zakładzie pracy.

Z powyższych zapisów ustawy wynika, że pracownik za czas uczestniczenia w strajku zachowuje wszelkie uprawnienia pracownicze: czas strajku wlicza się do czasu, od którego zależą uprawnienia stażowe, urlopowe, jubileuszowe, prawo do świadczeń z tytułu choroby i macierzyństwa czy inne. Jedynym uprawnieniem, które w powyższej sytuacji pracownikowi nie przysługuje, jest prawo do wynagrodzenia. Zgodnie z Kodeksem pracy wynagrodzenie przysługuje za pracę wykonaną, natomiast za czas niewykonywania pracy pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia wyłącznie wówczas, gdy przepisy prawa tak stanowią (art. 80 Kodeksu pracy). Jednocześnie art. 23 ustęp 2 ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych w okresie strajku pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia.

W celu obliczenia wynagrodzenia, ustalonego w stawce miesięcznej w stałej wysokości, za przepracowaną część miesiąca, jeżeli pracownik w tym miesiącu był nieobecny w pracy z innych przyczyn niż niezdolność do pracy spowodowana chorobą, i za czas tej nieobecności nie zachowuje prawa do wynagrodzenia – miesięczną stawkę wynagrodzenia dzieli się przez liczbę godzin przypadających do przepracowania w danym miesiącu i otrzymaną kwotę mnoży się przez liczbę godzin nieobecności pracownika w pracy z tych przyczyn. Tak obliczoną kwotę wynagrodzenia odejmuje się od wynagrodzenia przysługującego za cały miesiąc (§12 ust. 1 rozporządzenia MPiPS z 29 maja 1996 r.).

Zobaczmy to na konkretnym przykładzie:

Załóżmy, że zatrudniamy Zenka Nowaka w pełnym wymiarze czasu pracy, na stanowisku sprzedawcy, z wynagrodzeniem zasadniczym w wysokości 3000 zł. Zenek, wraz z innymi pracownikami przystąpił do strajku i powstrzymywał się od pracy od 1 do 7 kwietnia 2019 r. W poniedziałek, 8 kwietnia, pracownik wrócił do pracy. W jaki sposób powinniśmy obliczyć wynagrodzenie pracownika, przy założeniu, że przez resztę miesiąca normalnie pracował?

Zgodnie z przytoczonym wyżej rozporządzeniem z 1996 roku powinniśmy wynagrodzenie Zenka (3000 zł) podzielić przez liczbę godzin przypadających do przepracowania w kwietniu (168 godzin) a następnie otrzymany wynik pomnożyć przez liczbę godzin nieprzepracowanych z powodu uczestnictwa w strajku (40 godzin):

3000 zł : 168 godzin x 40 godzin = 714,40 zł

Następnie tak obliczone potrącenie należy odjąć od wynagrodzenia pracownika, jakie by uzyskał, gdyby pracował przez cały miesiąc:

3000 zł – 714,40 zł = 2285,60 zł

W kwietniu Zenek Nowak otrzyma, więc wynagrodzenie w wysokości 2285,60 zł brutto. Od tego oczywiście jeszcze odejmiemy składki na ubezpieczenia ZUS i podatek dochodowy od osób fizycznych.

A jak prawidłowo obliczyć wynagrodzenie nauczyciela w miesiącu strajku?

W 2010 roku głos z tej sprawie zabrał Departament Strategii w Ministerstwie Edukacji Narodowej. Zgodnie ze stanowiskiem wspomnianego departamentu, aby ustalić miesięczną liczbę godzin do przepracowania u nauczycieli, należy tygodniową liczbę godzin obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych wychowawczych i opiekuńczych wynikających z art. 42 ust. 3, 4a i 7 pkt 3 Karty Nauczyciela (tzw. pensum) pomnożyć przez średnią liczbę tygodni w miesiącu kalendarzowym, ustaloną w § 2 ust. 2 rozporządzenia ministra edukacji narodowej i sportu z 31 stycznia 2005 r. w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzania za pracę w dniu wolnym od pracy.

Stanowisko w tej kwestii zajął również Główny Inspektorat Pracy: „Ustalając więc wynagrodzenie nauczyciela zatrudnionego w połowie miesiąca kalendarzowego należy w pierwszej kolejności obliczyć miesięczną liczbę godzin do przepracowania przez nauczyciela. W tym celu mnoży się tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin nauczyciela przez 4,16 – (18 x 4,16), co daje w zaokrągleniu 75 godzin. Następnie należy ustalić ile godzin z obowiązującego go pensum, w danym miesiącu, nauczyciel nie przepracował. Dla poniższego przykładu przyjmujemy, że nauczyciel przepracował w danym miesiącu tylko 42 godziny. W przykładowym miesiącu nauczyciel nie zrealizował więc 33 godzin (75 – 42=33).  Aby ustalić wysokość wynagrodzenia nauczyciela za przepracowaną część miesiąca przyjmujemy, iż miesięczne wynagrodzenie nauczyciela wynosi 1 500 zł. Wynagrodzenie to ustalamy w następujący sposób: miesięczna stawkę wynagrodzenia nauczyciela dzielimy przez liczbę godzin do przepracowania w danym miesiącu (1 500 x 75 = 20,00). W dalszej kolejności uzyskaną kwotę – 20,00 zł mnożymy przez liczbę godzin, którą nauczyciel nie zrealizował w danym miesiącu – 33, co daje kwotę 660 zł (20,00 x 33). Następnie od kwoty wynagrodzenia za cały miesiąc należy odjąć kwotę za nieprzepracowaną część miesiąca, co daje kwotę 840 zł (1 500 – 660).”

Jak postąpić w sytuacji, gdy wynagrodzenie zostało wypłacone „z góry”?

W niektórych zakładach pracy, w tym oczywiście w oświacie, wynagrodzenie wypłacane jest „z góry”, czyli na początku miesiąca pracownicy otrzymują wynagrodzenie, a dopiero później wykonują swoje czynności. W jaki sposób powinniśmy więc postąpić, jeżeli pracownik po otrzymaniu wynagrodzenia przystąpił do strajku i nie wykonywał pracy?

Kwestią powyższą zajął się Sąd Najwyższy, który w swojej uchwale podjętej 8 grudnia 1994 roku stwierdził, że pracownik otrzymujący wypłatę wynagrodzenia „z góry” powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu wynagrodzenia w każdej sytuacji niewykonywania pracy, chyba, że za określony czas z mocy przepisu szczególnego zachowuje do niego prawo (I PZP 49/94).

Ponieważ pracownik otrzymał wynagrodzenie, które mu się nie należy (pracownik nie świadczy pracy) zastosowanie ma art. 87 § 7 Kodeksu pracy, zgodnie z którym z wynagrodzenia za pracę odlicza się, w pełnej wysokości, kwoty wypłacone w poprzednim terminie płatności za okres nieobecności w pracy, za który pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia. Oznacza to jednak jednocześnie, że w przypadku niedokonania odliczenia we wskazanym czasie, należność ta będzie mogła być potrącona z wynagrodzenia pracownika tylko za jego zgodą wyrażoną na piśmie, albo na podstawie tytułu wykonawczego.

Podstawa prawna:

• ·         Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy,
• ·         Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych,
• ·         Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela,
• ·         Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy.